Lezing van prof. dr. Frank Bovenkerk
De geschiedenis van het Italiaans ijs in Nederland is zo’n 75 jaar oud en begon toen de vader van de Amsterdamse ijsmaker Silvano Tofani uit de omgeving van het Toscaanse dorpje Bagni di Lucca meeging met een Milanees die het lumineuze idee had bij het Olympisch Stadion in 1928 ijs te gaan venten. Het viel in de smaak, ze bleven hangen en haalden streekgenoten over om te helpen met het werk. Tijdens de crisis van de jaren dertig verspreidden ze zich over het land en elke stad met een beetje allure kreeg een eigen ijssalon.
De Italiaanse schoorsteenvegers zijn in Europa vooral beroemd geworden door de kinderarbeid, waarop het ambacht was gebaseerd. In Amsterdam en in alle andere steden van Nederland werkten de schoorsteenvegersbazen met kleine jongetjes die ze uit hun dorpen meenamen. Jan Pieter Heije bezong midden vorige eeuw het treurige lot van de arme schoorsteenveger, die zijn vaderland niet kon vergeten en die wanneer hij zijn dagwerk had gedaan, vlug naar de vliering kroop met zijn mandoline en zijn marmot en een Savoyaardsch deuntje speelde. En dan werd het hem zoo wonderlijk wel en wee om het hart, dat de kop van het diertje nat werd van tranen.
Prof. Dr. F. Bovenkerk (1943) is cultureel antropoloog. Sedert 1988 is hij als hoogleraar in de criminologie verbonden aan het Willem Pompe Instituut.
Hij begon zijn wetenschappelijke carrière met onderzoek naar Italiaanse ijscomannen en schoorsteenvegers. Nu gaat zijn belangstelling vooral uit naar studie van de georganiseerde misdaad (hij was lid van de criminologengroep die over aard en omvang van de georganiseerde misdaad in Nederland rapporteerde ten behoeve van de Parlementaire Enquêtecommissie Opsporingsmethoden) en de criminaliteit van etnische groepen. Hij kreeg bekendheid met zijn biografie van de eerste Nederlandse spijtoptante die in Italië samenwerkte met politie en justitie: La Bella Bettien en met De Maffia van Turkije. Recent is verschenen het boek: Misdaadprofielen.
Zijn CV leest als een jongensboek. Het leven van Frank Bovenkerk zit vol met reizen - naar Suriname, Italië, de Verenigde Staten - en met fascinerende mensen: emigranten, gevangenisboeven en marechaussees:
"Ik heb zoveel leuke dingen gedaan. Aan een onderzoek naar Italiaanse schoorsteenvegers in Nederland bewaar ik ook goede herinneringen. Ik ben mee het dak opgegaan. Een schoorsteenvegersbaas heeft me geleerd hoe je op de daken in Amsterdam kon herkennen, van wie welke schoorsteen was. Je kunt het namelijk ruiken. Dan snoof hij boven een schoorsteen de geur op en zei: 'Hier woont een slager' of: 'Dit ruikt naar een oude, alleenstaande dame'. Bovendien stonden er tekentjes op die schoorstenen. Codes die door andere schoorsteenvegers waren achtergelaten. Om de collega's te waarschuwen wie goed van betalen was en wie niet."